How the translator works
مترجم ڪيئن ڪم ڪري ٿو
For transcribers, reviewers and developers: the rules that need more than a lookup table, how the software was checked, the Grade 2 chapters, every cell that carries more than one meaning, and the workbench for braille presses. The translator itself is on the main page.
لکندڙن، جانچيندڙن ۽ سافٽ ويئر ٺاهيندڙن لاءِ: اهي ضابطا جن لاءِ رڳو فهرست ڪافي ناهي، سافٽ ويئر ڪيئن جانچيو ويو، درجي ٻئي جا باب، هر اهو خانو جيڪو هڪ کان وڌيڪ معنيٰ رکي ٿو، ۽ بريل ڇاپخانن لاءِ ڪم جي ميز. مترجم پاڻ مکيه صفحي تي آهي.
Some rules need the whole sentence
ڪن ضابطن لاءِ سڄو جملو گھرجي
Most people assume a braille translator is a lookup table: one letter in, one cell out. For Sindhi that gets you most of the way and then fails on ordinary schoolbook text: fractions, dates, a repeated word.
بريل ترجمي جو سولو طريقو هڪ فهرست آهي: هڪ اکر اندر، هڪ خانو ٻاهر. سنڌيءَ لاءِ اهڙي فهرست گھڻو پنڌ ڪري وڃي ٿي، پوءِ عام درسي ڪتاب جي متن تي ڀڄي پوي ٿي: ڀڃون، تاريخون، ورجايل لفظ.
Rules that need more than one word
اهي ضابطا جن لاءِ هڪ لفظ ڪافي ناهي
Three rules cannot go in a table, because you cannot decide them from one letter.
هن ڪوڊ جا ٽي ضابطا ڪنهن به فهرست ۾ لکي نه ٿا سگھجن، ڇاڪاڻ ته اُنهن جو فيصلو ڪرڻ لاءِ رڳو سامهون واري اکر تي نظر ڪافي ناهي.
- A repeated word is written once, then two cells of dot 3. To know that, you have to compare two whole words.
- A fraction writes the top number in the ordinary digits and the bottom one in the same digits dropped a row. If the top number is 1 it is left out. You need both halves before you can write either.
- ع means عليه السلام after a prophet's name and عيسوي after a year. The cells are the same. Only the word before it tells you which.
- ورجايل لفظ ٻه ڀيرا نه لکبو آهي. هڪ ڀيرو لکي، پوءِ اهڙا ٻه خانا لڳندا آهن جن مان هر هڪ ۾ رڳو نقطو 3 هوندو آهي. اهو فيصلو ڪرڻ لاءِ ٻن پورن لفظن کي ڀيٽڻو پوندو آهي، هڪ اکر پڙھڻ سان نه ٿيندو.
- ڀڃ ۾ مٿيون عدد عام انگن ۾ لکبو آهي ۽ هيٺيون عدد اُنهن ئي انگن ۾ جيڪي هڪ قطار هيٺ لاٿل هوندا آهن؛ ۽ جڏهن مٿيون عدد 1 هجي ته اهو لکبو ئي ناهي. لڪير جي ٻنهي پاسن کي گڏ ڏسڻو پوندو آهي.
- ع پيغمبر جي نالي پٺيان عليه السلام آهي؛ سن پٺيان عيسوي. ساڳيا ٻه خانا، فيصلو اڳئين لفظ مان ٿيندو آهي.
That is why there is a translator as well as a table. Contracted braille adds more of the same kind, and they are set out with the contractions below: which contractions may begin a longer word, and the three cells that mean one thing standing alone and another beside a letter.
انهيءَ ڪري ئي فهرست سان گڏ هڪ مترجم به آهي. مختصر بريل ۾ اهڙا ٻيا به ضابطا آهن، جيڪي هيٺ مخففن سان گڏ ڏنا ويا آهن: ڪهڙا مخفف وڏي لفظ جي شروع ۾ اچي سگھن ٿا، ۽ اُهي ٽي خانا جن جي اڪيلي ۾ هڪ معنيٰ آهي ۽ اکر سان گڏ ٻي.
Built twice, on purpose
ٻه الڳ الڳ لکيل سافٽ ويئر
There are two: a translator
that needs nothing installed, and liblouis tables for NVDA,
BrailleBlaster and the other open braille tools. They were written
separately, then held to each other over the whole word list.
ڪوڊ ٻه ڀيرا لاڳو ڪيو ويو
آهي: هڪ پنهنجو مترجم، جنهن لاءِ ڪجھ به انسٽال ڪرڻ جي ضرورت ناهي؛ ۽
liblouis جا جدول، جيڪي NVDA، BrailleBlaster ۽ کليل بريل دنيا جي
ٻين اوزارن ۾ لڳن ٿا. ٻئي الڳ الڳ لکيا ويا، پوءِ لفظن جي پوري فهرست تي هڪ ٻئي
سان ڀيٽيا ويا.
Every disagreement meant one of them was wrong.
جتي ٻنهي ۾ اختلاف ٿيو، اُتي هڪ غلط هو.
Every word of a 2,780-word list goes through both. In grade 1 they agree on 2,779. In grade 2 they agree on 2,744, and most of the rest are the ordinals, which need a rule about where a cell sits rather than a rule about letters, and no table can hold one.
2,780 لفظن جي فهرست جو هر لفظ ٻنهي مان ڪڍيو وڃي ٿو. درجي پهرين ۾ 2,779 تي متفق آهن. درجي ٻئي ۾ 2,744 تي، ۽ باقي گھڻا ترتيبي عدد آهن، جن لاءِ اکرن جي بدران خاني جي جاءِ وارو ضابطو گھرجي، ۽ اهو ڪنهن جدول ۾ سمائجي نه ٿو سگھي.
The two he's, and verse
ٻه ه، ۽ شعر
ه and ھ
ه ۽ ھ
ھ belongs to seven letters: جھ ڙھ گھ لھ مھ نھ ڻھ. Typed anywhere else it is read as the ordinary ه, because that is what several Sindhi keyboards emit for it and آھي is آهي. The other way round, a plain ه after one of the seven, is decided by Riaz Hussain Memon's word list when the word is in it; when it is not, the software writes what you typed and names the word below.ھ ست اکرن جو آهي: جھ ڙھ گھ لھ مھ نھ ڻھ. ٻئي ڪنهن هنڌ لکجي ته اُن کي عام ه پڙھيو ويندو، ڇاڪاڻ ته ڪيترائي سنڌي ڪيبورڊ اُن لاءِ اهو ئي ڏين ٿا ۽ آھي يعني آهي. اُبتو رخ، ستن مان ڪنهن هڪ پٺيان عام ه، اُتي رياض حسين ميمڻ جي لفظن جي لسٽ فيصلو ڪري ٿي، جيڪڏهن لفظ اُن ۾ آهي؛ جيڪڏهن ناهي، ته سافٽ ويئر اهو لکي ٿو جيڪو توهان لکيو ۽ هيٺ لفظ جو نالو ٻڌائي ٿو.
Poetry
شعر
Prose runs on; a bait does not. Verse writes the two opening cells of the stanza, dots 1-2-3-5-6 twice, standing on their own; then one more of the same cell hard against the end of every line; then a full stop where the stanza ends. The تخلص box is the poet's pen-name: dot 2 is written immediately before it wherever it appears in the poem. Guide pages 40 and 41. نثر هلندو رهي ٿو؛ بيت نه ٿو هلي. شعر وارو خانو بند جي شروع ۾ ٻه خانا لکي ٿو، نقطا 1-2-3-5-6 ٻه ڀيرا، پنهنجي جاءِ تي بيٺل؛ پوءِ اهو ئي خانو هڪ ڀيرو هر سِٽ جي آخر ۾ لڳ؛ ۽ جتي بند پورو ٿئي اُتي ٽِڪ. تخلص وارو خانو شاعر جي تخلص لاءِ آهي: جتي به اهو اچي، اُن کان اڳ ۾ نقطو 2 لکبو آهي. رهبر جا صفحا 40 ۽ 41.
One rule, drawn: how a fraction is written
هڪ ضابطو، نقشي ۾: ڀڃ ڪيئن لکجي ٿي
The guide calls the ordinary digits the Upper Sign and a fraction's denominator the Lower Sign. The lower digits are the same ten cells with every dot moved down one row. There is no fraction bar, and when the numerator is 1, it is not written at all.
رهبر عام انگن کي مٿيون نشان ۽ ڀڃ جي هيٺين عدد کي هيٺيون نشان سڏي ٿو. هيٺيان انگ اُهي ئي ڏهه خانا آهن، جن جو هر نقطو هڪ قطار هيٺ لاٿل هوندو آهي. ڪا به لڪير نه لکبي آهي، ۽ جڏهن مٿيون عدد 1 هجي ته اهو لکبو ئي ناهي.
Grade 2: writing less than the whole word
درجو ٻيو: پورو لفظ نه لکڻ
A braille page holds far less than an ink page, so no braille code writes every word out. Sindhi shortens 287 words and phrases, in seven chapters, and adds eleven pieces that are written only inside a word. Most contractions are a series sign (a sign that opens a group of contractions, such as dots 4-5) and then one ordinary letter.
Take the contractions that stand for one word and are built on a single letter. There are 203: 47 are that letter alone and 156 come after a series sign. The letter is the first letter of the word it stands for in 188 of the 203. Dots 4-5 and then ز, for example, is زندگي: two cells for five.
بريل جي هڪ صفحي ۾ ايترو نه ٿو ماپي جيترو مس واري صفحي ۾، انهيءَ ڪري ڪوبه بريل ڪوڊ هر لفظ پورو نه لکندو آهي. سنڌي 287 لفظ ۽ جملا ننڍا ڪري ٿي، ست بابن ۾، ۽ اُنهن سان گڏ يارنهن ڳانڊڙا به آهن، جيڪي رڳو لفظ جي اندر لکبا آهن. گھڻا مخفف هڪ سلسلي جو نشان ۽ پوءِ هڪ عام اکر آهن. جيڪي مخفف هڪ لفظ لاءِ آهن ۽ هڪ اکر تي ٺهيل آهن (47 اهو اکر اڪيلو، 156 سلسلي جي نشان پٺيان)، اُنهن 203 مان 188 ۾ اهو اُن لفظ جو پهريون اکر آهي جنهن لاءِ بيٺو آهي: نقطا 4-5 ۽ پوءِ ز يعني زندگي، پنجن خانن بدران ٻه.
The chapters are those of the Grade 2 book. The rows come to 293 because six contractions are listed in two spellings (ان کان پوءِ and ان کانپوءِ, for one), so that the translator recognises both; the 287 counts each contraction once. The eleven pieces in the last row are not part of the 287.
باب اُهي ئي آهن جيڪي درجي ٻئي جي ڪتاب ۾ آهن. قطارون گڏجي 293 ٿين ٿيون، ڇاڪاڻ ته ڇهه مخفف ٻن لکتن ۾ ڏنل آهن (مثال طور ان کان پوءِ ۽ ان کانپوءِ)، ته جيئن مترجم ٻئي روپ سڃاڻي؛ 287 ۾ هر مخفف هڪ ڀيرو ڳڻيل آهي. آخري قطار وارا يارنهن ٽڪرا 287 ۾ شامل نه آهن.
Which of them may start a longer word
اُنهن مان ڪهڙا وڏي لفظ جي شروع ۾ اچي سگھن ٿا
Neither book states this in words, and it decides the whole shape of the output. A contraction that carries a series sign may begin a longer word, with the rest spelled out after it: dot 5 and پ is پنھن, and from it come پنهنجو، پنهنجي، پنهنجيون.
A single-cell whole-word contraction may not. ڳوٺ is dots 1-3-4-5-6, and dots 1-3-4-5-6 is also the letter ڳ, so ڳوٺن written in two cells reads ڳن. A blind reader has no way to tell which was meant, so the word is spelled out.
هيءُ ضابطو ڪنهن به ڪتاب ۾ لفظن ۾ لکيل ناهي، ۽ ساري لکت جي شڪل اُن تي بيٺل آهي. جيڪو مخفف سلسلي جو نشان کڻي ٿو، اهو وڏي لفظ جي شروع ۾ اچي سگھي ٿو ۽ باقي لفظ پٺيان پورو لکبو: نقطو پنج ۽ پ يعني پنھن، ۽ اُن مان پنهنجو، پنهنجي، پنهنجيون.
هڪ خاني وارو مڪمل لفظي مخفف ائين نه ٿو اچي سگھي. ڳوٺ جا نقطا 1-3-4-5-6 آهن، ۽ اُهي ئي نقطا اکر ڳ جا آهن، انهيءَ ڪري ڳوٺن جيڪڏهن ٻن خانن ۾ لکجي ته ڳن پڙھبو. نابين پڙھندڙ وٽ اهو پرکڻ جو ڪو وسيلو ناهي ته ڪهڙو مطلب هو، انهيءَ ڪري اهو لفظ پورو لکجي ٿو.
Three cells that mean one thing alone and another beside a letter
ٽي خانا، جن جي اڪيلي ۾ هڪ معنيٰ آهي ۽ اکر سان گڏ ٻي
- Dots 1-5 standing alone is اسان. The moment a letter joins it, it is the zer (the mark for a short i).
- Dots 1-3-6 standing alone is ۽. Between letters it is the pesh (the mark for a short u).
- Dots 3-4-5-6 standing alone is ماڻھو. In front of a digit it is the number sign, which is why ماڻھون is two cells and not one.
- نقطا 1-5 اڪيلا هجن ته اسان. جيئن ئي ڪو اکر ساڻ ٿيو، اهي زير آهن.
- نقطا 1-3-6 اڪيلا هجن ته ۽. اکرن جي وچ ۾ اهي پيش آهن.
- نقطا 3-4-5-6 اڪيلا هجن ته ماڻھو. عدد کان اڳ اهي عدد جو نشان آهن، ۽ انهيءَ ڪري ماڻھون هڪ خاني ۾ نه، پر ٻن ۾ لکجي ٿو.
The ordinals are the number sign and the digit, so پهريون is written as the number one. Reading braille back, this software prefers the number, because a document has far more numbers in it than ordinals written out in words.
ترتيبي عدد، عدد جو نشان ۽ انگ آهن، انهيءَ ڪري پهريون ائين لکجي ٿو جيئن انگ هڪ. بريل مان واپس پڙھڻ وقت هيءُ سافٽ ويئر انگ کي ترجيح ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به دستاويز ۾ لفظن ۾ لکيل ترتيبي عددن کان انگ گھڻا وڌيڪ هوندا آهن.
Sixty-three cells, more meanings
ٽيهٺ خانا، معنائون وڌيڪ
The guide says it plainly: braille has only 63 signs, and Sindhi has more letters, marks and digits to write than that, so most cells are given more than one meaning and the position of a cell decides which.
رهبر صاف چوي ٿو: بريل ۾ رڳو 63 نشان آهن، ۽ سنڌيءَ ۾ لکڻ لاءِ اکر، اعراب ۽ انگ اُن کان وڌيڪ آهن، انهيءَ ڪري گھڻن خانن کي هڪ کان وڌيڪ معنيٰ ڏنل آهي ۽ خاني جي جاءِ فيصلو ڪري ٿي ته ڪهڙي.
The alphabet chart used in teaching also has 52 letters, but it counts جھ and گھ where this list has آ and ھ, so the two sets are not the same.
تعليم ۾ ڪم ايندڙ الف ب جي چارٽ ۾ به 52 اکر آهن، پر اُن ۾ آ ۽ ھ جي جاءِ تي جھ ۽ گھ ڳڻيا ويا آهن، انهيءَ ڪري ٻئي فهرستون ساڳيون نه آهن.
Where the difficulty is
ڏکيائي ڪٿي آهي
Every cell below carries more than one meaning in this code. Where it sits settles almost all of them. One does not: at the end of a word, after one of the seven letters that take ھ, dots 2-3-6 are that letter or a question mark and the cells cannot tell you which.
هيٺ ڏنل هر خانو هن ڪوڊ ۾ هڪ کان وڌيڪ معنيٰ رکي ٿو. خاني جي جاءِ اُنهن مان لڳ ڀڳ سڀ طئي ڪري ڇڏي ٿي. هڪ طئي نه ٿي ٿئي: لفظ جي آخر ۾، اُنهن ستن اکرن مان ڪنهن پٺيان جيڪي ھ وٺن ٿا، نقطا 2-3-6 يا ته اهو اکر آهن يا سوال جو نشان، ۽ خانا اهو ٻڌائي نه ٿا سگھن ته ڪهڙو.
The table of cellsخانن جو جدول
| cell | dots | readings | how it is decided |
|---|
94 / 99
A workbench for a braille press
بريل ڇاپخاني لاءِ ڪم جي ميز
The translator on the main page answers one question: what does this sentence look like in braille? A press needs something else. It has a folder of documents to turn into embosser files, and its transcriber must be able to correct the translator once, without making the same correction twice.
مکيه صفحي وارو مترجم هڪ سوال جو جواب ڏئي ٿو: هي جملو بريل ۾ ڪيئن ٿو لڳي. ڇاپخاني جو سوال ٻيو آهي. هي رهيو دستاويزن جو فولڊر، انهن مان بريل پرنٽر لاءِ فائلون ٺاهيو، ۽ لکندڙ کي اها سهولت ڏيو ته جتي مترجم غلط آهي اتي ان کي درست ڪري، ۽ ساڳي درستي ٻيهر ڪرڻي نه پويس.
A folder of documents
دستاويزن جو فولڊر
Open a folder of Sindhi
documents and every one of them is listed. Saving writes the .brf
beside the text, one document at a time, each proofread and checked by eye
before it is embossed.
سنڌي دستاويزن
جو فولڊر کوليو، ۽ انهن مان هر هڪ فهرست ۾ اچي ٿو. محفوظ ڪرڻ سان
.brf فائل متن جي ڀرسان لکجي ٿي، هڪ ڀيري هڪ دستاويز، هر هڪ
ايمباس ٿيڻ کان اڳ پڙهيل ۽ اکين سان جاچيل.
Corrections that stay corrected
درستيون جيڪي قائم رهن ٿيون
Put the cursor in a word and type the cells it should be. The correction is kept beside the document in plain text, applied every time that document is translated, and can be kept for the whole folder so it is never made twice.
لفظ تي ڪرسر رکو ۽ لکو ته ان جا خانا ڇا هئڻ گھرجن. درستي دستاويز جي ڀرسان سادي لکت ۾ محفوظ ٿئي ٿي، هر ڀيري ترجمي وقت لڳي ٿي، ۽ سڄي فولڊر لاءِ به رکي سگھجي ٿي، ته جيئن اها ٻيهر ڪرڻي نه پوي.
Made to be used without sight
اکين کانسواءِ ڪم ڪرڻ لاءِ
Print on one side, braille on the other, and the cursor in one names the word in the other. Everything it does, it says out loud. A page view holds the file exactly as it will be embossed, one line to a line, for a braille display to read.
هڪ پاسي ڇاپو، ٻئي پاسي بريل، ۽ هڪ ۾ ڪرسر ٻئي ۾ لفظ ٻڌائي ٿو. جيڪي به ڪري ٿو، سو ٻڌائي به ٿو. صفحي وارو نظارو فائل کي بلڪل ائين ڏيکاري ٿو جيئن اها ايمباس ٿيندي، هڪ سٽ هڪ سٽ، بريل ڊسپلي پڙھڻ لاءِ.
The workbench is a review build. It is given to named people while what it writes is still being checked, and it is not published. If you set Sindhi books in braille and want to review it, write to Larkode and say so.
ڪم جي ميز جانچ لاءِ آهي. اها نالي سان ڏنل ماڻھن کي ڏني وڃي ٿي، جيستائين اها جيڪي لکي ٿي، سو جانچيو پيو وڃي، ۽ اها عام لاءِ جاري ٿيل ناهي. جيڪڏهن توهان سنڌي ڪتاب بريل ۾ لکو ٿا ۽ جانچڻ چاهيو ٿا، ته لکي ٻڌايو.